८ चैत्र २०८२, आईतवार
काठमाडौँ । आज मार्च २२, अर्थात ‘विश्व पानी दिवस’ । संसारभर पानीको महत्व र यसको संरक्षणबारे बहस भइरहँदा, नेपालको राजधानी काठमाडौंका गल्लीहरूमा भने पानीको अभावले एउटा बेग्लै र कहालीलाग्दो तस्बिर बुनिरहेको छ ।
हाम्रा पूर्खाहरूले ढुंगेधाराका माध्यमबाट शहरको प्यास मेटाउने जुन अद्भुत प्रणाली बसालेका थिए, आज ती प्रणालीहरू ‘अस्तित्वको लडाइँ’ लडिरहेका देखिन्छन् । यि तस्बिरहरूले काठमाडौंको वर्तमान पानी संकट र हाम्रा ऐतिहासिक जल–सम्पदाको दयनीय अवस्थालाई उजागर गरेका छन् । तस्बिरमा देखिने ऐतिहासिक धाराहरू काठमाडौं इतिहासका साक्षी हुन् । तर विडम्बना ! आज ती ऐतिहासिक धाराहरूबाट पानी होइन, अभावको सुस्केरा मात्र निस्कन्छ । कुनै समय अविरल पानी बग्ने यी धाराहरू अहिले व्यापारीहरूका लागि जुत्ताका तुना झुन्ड्याउने किला वा अगरबत्तीको खरानी राख्ने भाँडोमा परिणत भएका छन् । यो केवल एउटा फलामको पाइप सुक्नु मात्र होइन, बरु शहरको जीवन्त सभ्यता सुक्नुको प्रमाण हो । अन्तिम भरोसा र संघर्ष काठमाडौंका रैथाने ढुंगेधाराहरू, जो शताब्दियौंदेखि शहरका प्यासा ओठहरूका सहारा थिए, आज ती पनि संकटमा छन् । कतै मधुरो धारो त कतै पूर्णतः सुकिसकेका ढुंगेधाराका संरचनाहरूले शहरको खस्किँदो जमिनमुनिको पानीको सतहलाई गिज्याइरहेका छन् । तस्बिरहरूमा एक युवा २० लिटरको जारमा निकै बेर कुरेर पानी भरिरहेका देखिन्छन् ।
अर्कोतिर सानी बालिका ढुंगेधाराको चिसो पानीले हात धुन पाउँदा दंग छिन् । यी दृश्यहरूले के स्पष्ट पार्छन् भने, जतिसुकै आधुनिकता आए पनि र ठूला आयोजनाका गफ गरिए पनि, काठमाडौंका सामान्य नागरिकका लागि अझै पनि यी ढुंगेधाराहरू नै ‘जीवनको स्रोत’ हुन् । संकटको गहिराइ काठमाडौं उपत्यकामा पानीको माग र आपूर्तिबीचको खाडल वर्षेनी बढ्दो छ । मेलम्चीको पानीको प्रतिक्षामा वर्षौं बिताएका राजधानीवासीहरू हिउँदमा काकाकुल झैं भौंतारिनुपर्ने बाध्यता छ । कंक्रिटको बढ्दो जंगलले आकाशे पानी जमिनमुनि रिचार्ज हुन पाएको छैन, जसका कारण ढुंगेधाराका मुहानहरू सधैंका लागि बन्द हुँदैछन् ।
तस्बिरमा देखिएका सुख्खा धारा र पानीका लागि गरिने मानिसहरूको संघर्षले चेतावनी दिइरहेको छ— यदि हामीले हाम्रा परम्परागत पानीका स्रोतहरूको संरक्षण गरेनौं र पानीको बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गरेनौं भने, भोलिको पुस्ताले पानी केवल इतिहासका पुस्तक र यस्तै तस्बिरहरूमा मात्र देख्नेछ । ऐतिहासिक धाराहरूलाई फोहोर फाल्ने ठाउँ वा सामान झुन्ड्याउने किला बनाइनु हाम्रो चेतनाको खडेरी पनि हो । सरकार र स्थानीय निकायले मेलम्ची जस्ता ठूला आयोजना मात्र होइन, हाम्रा यी प्राचीन ढुंगेधारा र हिटी प्रणालीलाई पुनर्जीवन दिन ढिला भइसकेको छ । धाराहरू त फेरिएलान्, तर सुकिसकेका मुहानहरू र गुमेको सभ्यता फर्काउन असम्भव छ । आजै सोचौं, भोलि कतै धेरै ढिलो नहोस् ।
प्रकाशित मिति: ८ चैत्र २०८२, आईतवार
